Garry Kasparov: satranç tahtasından siyasete bir ömür

Garry Kasparov satranç tarihinin en büyük oyuncularından biri olarak anılıyor. 1985'te 22 yaşında dünya şampiyonu oldu, yaklaşık yirmi yıl boyunca dünya sıralamasının zirvesinde kaldı. Tahtadan çekildikten sonra enerjisini Rusya'da Vladimir Putin'e karşı siyasete verdi. Bugün New York'ta yaşıyor ve 63 yaşında hâlâ zaman zaman tahtanın başına oturuyor.

Bakü'den dünya zirvesine

Kasparov, 13 Nisan 1963'te Bakü'de Garik Weinstein adıyla doğdu. Babası Yahudi, annesi Ermeni asıllıydı; 12 yaşında annesinin soyadını aldı. On yaşında Mihail Botvinnik'in ünlü satranç okulunda çalışmaya başladı. 1980'de Dünya Gençler Şampiyonu oldu ve aynı yıl büyükusta unvanını aldı.

Karpov'la büyük düello

Kasparov ile Anatoli Karpov arasındaki rekabet, satranç tarihinin en uzun soluklu düellosu. İlk maçları 1984'te başladı ve 48 oyun sonra, Karpov galibiyetlerde 5-3 öndeyken tartışmalı bir kararla durduruldu. 1985'teki yeni maçı Kasparov 13-11 kazandı ve 22 yaşında o güne kadarki en genç dünya şampiyonu oldu. İkili 1986, 1987 ve 1990'da yeniden karşılaştı ve Kasparov unvanını her seferinde korudu. Beş dünya şampiyonluğu maçında toplam 144 oyun oynadılar: Kasparov 21, Karpov 19 oyun kazandı, 104 oyun berabere bitti.

Kasparov 1993'te FIDE'den ayrılıp Profesyonel Satranç Birliği'ni (PCA) kurdu; Nigel Short'u ve 1995'te Viswanathan Anand'ı yenerek şampiyonluğunu sürdürdü. 2000'de Londra'da Vladimir Kramnik'e 8,5-6,5 yenilince unvanı kaybetti.

Reytingi Temmuz 1999'da 2851'e çıktı; bu rekoru ancak 2013'te Magnus Carlsen kırabildi. Toplam 255 ay dünya bir numarası olarak kaldı. 10 Mart 2005'te, Linares turnuvasını dokuzuncu kez kazandıktan sonra profesyonel satranca veda etti.

İnsana karşı makine: Deep Blue

Kasparov'un adı yapay zekâ tarihine de geçti. Şubat 1996'da Philadelphia'da IBM'in Deep Blue bilgisayarını 4-2 yendi. Mayıs 1997'de New York'taki rövanşı ise 2,5-3,5 kaybetti; bu, klasik tempoda bir dünya şampiyonunun bir bilgisayara maç kaybettiği ilk karşılaşmaydı. Kasparov bu deneyimi yıllar sonra, 2017'de yayımlanan Deep Thinking kitabında anlattı.

Siyaset ve sürgün

Satrançtan çekildikten sonra kendini Rusya'da muhalefete adadı. Birleşik Sivil Cephe hareketini kurdu, Putin karşıtı Öteki Rusya koalisyonunda yer aldı. 2007'deki protesto yürüyüşlerinin önde gelen isimlerinden biriydi ve Moskova'da birkaç kez gözaltına alındı. 2008 başkanlık seçimine aday olmak istedi, ancak engellendiğini söyleyerek adaylıktan çekildi.

Haziran 2013'te kovuşturma endişesiyle Rusya'dan ayrıldı ve New York'a yerleşti. 2014'te Hırvatistan vatandaşlığı aldı. Aynı yıl FIDE başkanlığına aday oldu, ancak seçimi Kirsan İlyumjinov'a 110'a karşı 61 oyla kaybetti. 2011'den 2024'e kadar İnsan Hakları Vakfı'nın (Human Rights Foundation) başkanlığını yürüttü, 2017'de ise liberal demokrasiyi savunan Renew Democracy Initiative'i kurdu. Putin rejimi hakkındaki görüşlerini 2015'te yayımlanan Winter Is Coming kitabında topladı.

Rusya bu muhalefete sert karşılık verdi. Kasparov 2022'de "yabancı ajan" ilan edildi, Mart 2024'te "teröristler ve aşırılıkçılar" listesine eklendi. Nisan 2024'te bir Rus mahkemesi "terör örgütü kurmak ve yönetmek" suçlamasıyla hakkında gıyabi tutuklama kararı verdi. Kasparov, Rusya'nın Ukrayna'yı işgaline karşı en yüksek sesle konuşan isimlerden biri olmayı sürdürüyor.

Satranç hâlâ hayatının içinde

Kasparov klasik satranca dönmedi ama satrançtan da hiç kopmadı. 2009'da genç Magnus Carlsen'i çalıştırdı; Carlsen o dönemde ilk kez dünya bir numarası oldu. 2017'de Saint Louis'teki hızlı ve yıldırım turnuvasıyla kısa bir dönüş yaptı, sonraki yıllarda yine Saint Louis'te Bobby Fischer'in icadı olan Chess960 turnuvalarında oynadı. Netflix'in Vezir Gambiti dizisine danışmanlık yaptı ve Kasparov Chess adlı bir eğitim platformu kurdu.

Son iki yılda yeniden sonuçlarıyla gündeme geldi. Ekim 2025'te Saint Louis Satranç Kulübü'nün yeniden açılışında oynanan Clutch Chess: The Legends adlı Chess960 maçında eski rakibi Viswanathan Anand'ı 13-11 yendi. Maç, ikilinin 1995'teki dünya şampiyonluğu maçının 30. yıl dönümüne denk geldi. 11-13 Eylül 2026'da aynı etkinlikte bu kez Veselin Topalov'la karşılaştı ve 16-8 kaybetti; Topalov farkı yıldırım oyunlarında açtı.

Topalov'a karşı ölümsüz oyun

Topalov adı, Kasparov'un en ünlü oyununu da hatırlatıyor. 1999'da Wijk aan Zee'de oynanan bu oyunda Kasparov 24.Kxd4!! ile kalesini feda etti ve siyah şahı tahtanın öbür ucuna, e1 karesine kadar kovaladı. Oyun bugün "Kasparov'un Ölümsüz Oyunu" olarak anılıyor.

Chess960'ın mucidi Bobby Fischer'in en iyi oyunlarını bu yazıda topladık.